Utopie en prikkeldraad

Utopie en prikkeldraad is een 6-delige podcast waarin de nog altijd levende geschiedenis van de voormalige DDR centraal staat. In de eerste aflevering 'Vrijheidsschok?' gaat het over de polemische discussie over welke perceptie op de DDR domineert en wie die bepaalt. En hoe dienen voormalige Oost-Duitsers zich te verhouden tot hoe hun land volledig opging in de Bondsrepubliek?
De podcast wordt gepresenteerd door Dorine Schellens en Marika Keblusek. Schellens werd na de opheffing van de DDR geboren, maar in de geschiedenis ervan is zij als historicus mede gespecialiseerd. Keblusek specialiseerde zich als cultuurhistoricus in collectiegeschiedenis en museumkunde, maar was een twintiger toen de muur viel en heeft deze episode in de geschiedenis heel bewust meegemaakt. De techniek van de podcast werd verzorgd door Maura Martens, die Duitse taal en cultuur studeerde en in het dagelijks leven museumdocent is. Het verbindende element tussen de drie is de Universiteit Leiden. Schellens en Keblusek werken er, Martens heeft er gestudeerd.
Vrijheidschok
In deze aflevering staat het boek 'Freiheitsschock' van de historicus Ilko-Sascha Kowalczuk centraal, waarin hij collega-historici en een auteur bekritiseert om het beeld dat zij van de DDR en het opgaan in de Bondsrepubliek schetsen en de in zijn beleving te positieve perceptie op de DDR. Het gaat om de volgende boeken:
Dirk Oschmann – Der Osten: eine westdeutsche Erfindung
Katja Hoyer – Achter de muur
Jenny Erpenbeck – Kairos
Alle boeken worden door Schellens en Keblusek onder de loep genomen en dat levert twee problemen op. Er is in een uur veel te veel te bespreken om alles tot in detail te behandelen. De twee beperken zich dan ook tot parafraseren en daar een eigen interpretatie aan te geven.
Wat het ook lastiger maakt, is dat van die vier boeken alleen 'Achter de muur' en 'Kairos' naar het Nederlands zijn vertaald. 'Freiheitsschok' is wel naar het Engels vertaald, maar de paperback is behoorlijk duur en het ebook ligt bij Amazon aan de ketting en kan alleen met een Kindle worden gelezen.
Kowalczuk vs Oschmann
'Der Osten: eine westdeutsche Erfindung' is voor zover ik weet nog niet vertaald. Oschmann betoogt dat de identiteit van 'het Oosten' geen zelfgekozen identiteit is, maar een constructie van het Westen, en dat die westerse blik, die zichzelf als norm definieert en het Oosten als afwijking, de werkelijke integratie van de nieuwe Bundesländer tot op de dag van vandaag in de weg zit.
Oschmann gaat zelfs zover te zeggen dat hij zijn Oost-Duitse verleden lang voor zich heeft gehouden, omdat hij ervan overtuigd was dat dit schadelijk zou zijn voor zijn academische carrière. Hier is Oschmann op zijn beurt weer op bekritiseerd door anderen, en dan vooral door Kowalczuk.
Deze zou volgens Keblusek ook gezegd hebben dat de zucht van voormalige Oost-Duitsers naar autoritaire leiders ingegeven wordt door het feit dat ze in zo'n systeem zijn opgegroeid. De Sonderweg-theorie heeft inmiddels zijn beste tijd gehad om de opkomst van het nazisme te verklaren; Kowalczuk lijkt het weer uit de mottenballen te willen halen voor de burgers van de voormalige DDR.
Kowalczuk vs Hoyer
Van de vier boeken is "Achter de muur" het enige wat ik zelf heb gelezen en misschien daarom ook het boek waarin ik het nauwelijks verholen venijn van met name Marika Keblusek het sterkst ervaarde. Het begint met name de weigering om dit boek, geschreven door Katja Hoyer, een historisch- of geschiedenisboek te noemen, maar het te houden bij het etiket "non-fictie". Het is opvallend dat de twee polemische essays van Kowalczuk en Oschmann wel worden aangeduid als historische boeken. Alsof de auteur en niet de inhoud bepaalt tot welk genre een boek behoort.
Hoyer heeft in mijn beleving met haar boek een volledig beeld willen geven van de DDR en dat het ondanks de repressie van de overheid een behoorlijk welvarend land was (zeker vergeleken met andere Oostbloklanden) waar mensen trouwden, kinderen kregen, werkten en op vakantie gingen. Kortom, mensen die levens leidden die waarde hadden. Kowalczuk heeft daar grote problemen mee. Hij vindt het gevaarlijk
Concrete voorbeelden waarin Hoyer te positief zou oordelen over de DDR zijn er niet. Schellens haalt een passage aan uit het hoofdstuk Existentiele zorgeloosheid, waarin Hoyer een verklaring geeft voor de DDR-burgers die opvallend meer alcohol gingen consumeren in de laatste jaren voor de opheffing van hun land. Niet als vluchtige ontsnapping aan het socialistische juk, maar meer vanuit verveling in een staat waarin alles op rolletjes liep.
Wat Schellens vergeet te vermelden, is dat het niet enkel een persoonlijke mening is van Hoyer, maar dat ze hier een Amerikaanse professor citeert die zich heeft gespecialiseerd in arbeids- en vakbondsrelaties.
'De Amerikaanse wetenschapper Thomas Kochan heeft betoogd dat dat grote
drankverbruik niet een gevolg was van de behoefte om te ontsnappen aan het grauwe bestaan in de DDR, zoals vaak is beweerd, maar dat mensen veel gingen drinken vanwege de 'existentiële zorgeloosheid die ze ervoeren, een gevolg van een op het collectief gerichte samenleving met weinig onderlinge concurrentie'.
Een onbedoeld effect van het zo kort bespreken van een werk als 'Achter de muur' is dat Schellens en Keblusek de indruk wekken dat het Kowalczuk niet zozeer te doen is om waarheidsvinding, maar om het in stand houden van een door en door negatief beeld van de DDR, omdat dit aansluit bij zijn eigen ervaringen uit die tijd. Net als de Oost-Duitse industrie moet elke positieve herinnering weggesaneerd worden.
Tenslotte zou Kowalczuk ook gezegd hebben dat Hoyer vanwege haar geprivilegieerde achtergrond (Hoyers vader was luchtmachtofficier in de DDR) en haar jonge leeftijd niet het recht zou hebben om over dit onderwerp te schrijven. Ik heb hier niets over kunnen vinden. Maar ik heb wel een quote kunnen vinden van de voormalig West-Duitse journalist Norbert Pötzl, die de achtergrond van de ouders van Hoyer met de haren bijsleurt om het werk van de historicus te diskwalificeren.
Kowalczuk vs. Erpenbeck
"Flauwekul!"
Het is een reactie van Kowalczuk op de bewering van Jenny Erpenbeck en haar fans dat er geen Oost-Duitse juryleden zaten in de jurypanels van de belangrijkste Duitse literatuurprijzen. Deze bewering kwam nadat haar roman Kairos de Booker Prize van 2024 won, maar in eigen land het nakijken had.
Ook Erpenbeck is kind van geprivilegieerde Oost-Duitse ouders en Kowalczuk laat dat ook niet na om te benoemen. In de podcast wordt opgemerkt dat Kowalczuk zich ook druk maakte over het feit dat Erpenbeck als kind met haar moeder op vakantie naar Italië is geweest. Let wel: we hebben het hier over een auteur van fictie. Het feit dat Kowalczuk zich druk kan maken over een roman, doet je afvragen of de man zelf al van zijn vrijheidsschok is bekomen.
Ik ben ook benieuwd of hij al 'Boeket voor een onbekende' van Annett Gröschner heeft gelezen. Het is een roman over Hanna Krause, een eenvoudige vrouw uit Maagdenburg die twee revoluties, twee dictaturen, twee wereldoorlogen en twee democratieën beleeft en haar beste jaren doorbrengt als DDR-burgeres. Dat boek zal Kowalczuk vast ook niet bevallen.
Conclusie
'De DDR-biografie, dus een persoonlijk levensverhaal van in mijn geval 35 jaar in een staat van dictatuur en repressie — ballast?'.
Angela Merkel
'Utopie en prikkeldraad' is een prima podcast over de DDR. Schellens is een autoriteit op dit gebied en ook Keblusek heeft heel veel kennis. De techniek is zeer goed verzorgd. Het is ook leuk dat met name Keblusek best onwennig klinkt in de eerste aflevering, waarin ze zichzelf herhaaldelijk onderbreekt om te rectificeren of te preciseren. Het is een verademing naast al die gelikte, onpersoonlijke podcasts die steeds meer de norm worden.
Maar wie hoopte op een kritische blik op Ilko-Sascha Kowalczuk komt bedrogen uit. Beide geven aan veel respect te hebben voor Kowalczuk, die ze zien als een vrijheidstrijder. Dat is dan niet op mij overgekomen als luisteraar. Ik vind hem erg autoritair; een man die denkt te mogen bepalen wie waarover mag schrijven. Ik had dan ook op een wat meer kritische blik gehoopt van de makers. Klopt het eigenlijk wel, die titel Vrijheidsschok? Zou kapitalismeschok niet meer op zijn plek zijn geweest?
Er wordt in de podcast sowieso niet gesproken over de sanering door de Treuhandanstalt, die vrijwel alle DDR-industrie privatiseerde in een soort Black Friday voor de West-Duitse ondernemers. Ook niet over bondskanselier Kohl, die beloofde dat niemand er door de eenwording op achteruit zou gaan en velen het beter zouden krijgen. En wat te denken van de toespraak van Angela Merkel tijdens de viering van 30 jaar eenwording, of haar eigen Ostalgie-moment toen ze afzwaaide als bondskanselier?
Wat ik wel waardeer, is dat ze behoorlijk kritisch waren op het sentiment dat je een bepaalde achtergrond moet hebben om een mening te mogen uiten over dit onderwerp. Opvallend is wel dat ze in een aflevering over humor in de DDR de retorische vraag stellen of je mag lachen over een dictatuur. Er zit inmiddels ruim dertig jaar tussen de eenwording en nu. Ongeveer net zoveel tijd tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en de "don't mention the war"-aflevering van Fawlty Towers.

Utopie en prikkeldraad
⭐ Beoordeling: [70/100]
