Sprokkelaars

Jong weet na het afronden van zijn studie niet wat hij verder moet met zijn leven. Hij gaat in dienst bij zijn oom, die als handelaar in restpartijen foerageert aan de maatschappelijke rafelranden. In het schemergebied tussen legaal en gedoogd leert Jong lessen die geen enkele school kan bieden. Mira Aluç won met haar debuut Sprokkelaars de Bronzen Uil.
"Een sprokkelaar is iemand die met al zijn kunnen en kracht elke dag probeert het goede te doen. Dat hoeft niet per se het juiste te zijn"
(Mira Aluç in gesprek met de podcast De eerste keer.)
Prullenpaleis
De setting is overzichtelijk. Een desolaat industrieterrein naast een middelgrote stad. Oude loodsen geven ruimte aan ondernemers die daar elk op eigen wijze hun geld verdienen. Een partycentrum voor Slavische of Hindoestaanse feesten. Een magazijn vol Turkse producten, voor klanten die in hun heimwee naar het vaderland troost zoeken in nostalgiewaar.
Er is een patatkraam en een benzinepomp. En tenslotte het bedrijf van de oom van Jong. De waren zijn chaotisch uitgestald, bijna net zo chaotisch als de administratie van oom. Een kaartenhuis als businessplan. Dat het bedrijf er zolang mee wegkomt, laat zien hoezeer de ondernemer, net als zijn spullen, buiten het zicht is gedrukt en vervolgens wordt gedoogd. Laat gaan, niemand heeft er last van.
De klanten zijn of heel arm of welgesteld. De laatste groep denkt vooruit. De voordeligste kerstinkopen doe je in de zomer. Het is ook de groep die, soms heimelijk, soms openlijk, neerkijkt op de mensen die er werken. Dat is het meest expliciet wanneer een voormalige studiegenoot van Jong komt winkelen. Die begrijpt niet dat iemand die net zo hoog is opgeleid als hij, genoegen neemt met een plek achter de kassa in een prullenpaleis.
Bleu
Hoewel de afgestudeerde Jong een jongvolwassen man is, lijkt hij toch een leeg canvas. Geen favoriete voetbalclub, schrijver of band, geen vriendenkring of liefdespartner. Kortom, Jong is behoorlijk bleu. Mira Aluç speelt daar behendig op in, bijvoorbeeld wanneer we net als Jong de loods voor het eerst zien.
"Mijn ogen wenden aan het schaarse licht. De loods was een rechthoekige, open ruimte, met kartonnen dozen opgedeeld in parallelle paden, als in een warenhuis of bouwmarkt. De schappen leidden naar één breder centraal pad. Aan het begin van dat middenpad stond een lange toonbank met daarop een oude kassa. Het grijze plastic van de behuizing was vergeeld en de gedrukte cijfers op de toetsen vaag en versleten. De loods was een winkel, want er werden goederen verkocht. Tot zover de overeenkomst."
Kortom, Jong belandt in een wereld die hem volkomen vreemd is. Toch besluit hij te blijven.
"Ik bleef op de drempel staan. Die ochtend had ik getwijfeld om te gaan. Tegelijkertijd had ik niets anders te doen."
Die bleuheid speelt ook een rol bij de introductie van de personages. Zeker in het begin is Jong een vreemde eend in de bijt en vanuit die positie hebben zijn oom en zijn assistent Baris iets weg van Don Quichotte en Sancho Panza: een visionair zonder plan en een zwijgende uitvoerder. Aluç laat in haar typerende impliciete stijl langzaam maar zeker zien dat er ook ruimte is tussen die twee. Gaandeweg pelt zij steeds meer laagjes van Baris' persoonlijkheid af en wordt duidelijk waar zijn grimmige zwijgzaamheid vandaan komt.
Gedurende het verhaal zal Jong steeds meer onderdeel worden van het bedrijf, hoewel oom ontegenzeggenlijk de grote patron is. De wereld van Jong wordt ook net zo groot als die van zijn oom. Dat wil zeggen dat hij ook de andere ondernemers steeds beter leert kennen. Er zijn grote verschillen, of het nu het type onderneming is of de culturele achtergrond van de mensen die er werken.
Maar wat ze delen is dat ze samen op dezelfde trede van de maatschappelijke ladder staan. Het industrieterrein is zowel een veilige haven als een ballingsoord. En daarbinnen ontstaat iets wat in de reguliere wereld steeds zeldzamer is geworden: solidariteit. Ze zijn met weinig; ze hebben elkaar nodig. Wanneer oom een partij baklava probeert te verkopen en daar ruzie over krijgt met de eigenaar van de Turkse nostalgiehandel ("blijf in je eigen tuin!") haalt oom bakzeil en doet de baklava cadeau. Niet omdat hij moet, maar uit solidariteit met zijn mede-sprokkelaar.
Weglaten
Jong beweegt zich voort in een wereld die hij nooit helemaal zal begrijpen en dat maakt hem voor Mira Aluç een uiterst geschikte verteller. Zijn gebrek aan ervaring stelt hem niet altijd in staat om wat er om hem heen gebeurt op waarde te schatten.
En dus kan de auteur een element in het verhaal plaatsen, om het later zonder enige uitleg weer weg te halen. Een mooi voorbeeld is een onbekende auto die dagenlang bij de loods staat geparkeerd en plots weer weg is. Ze rolt spannende verhaallijnen uit die bij nader inzien niet zo spannend blijken te zijn. De spanning zit hem niet altijd in de gebeurtenissen zelf, maar in de onmacht van Jong om ze goed te duiden.
Het werkt. Wie zelf een rits baantjes heeft gehad waarin hij onderin de hiërarchie bungelt, zal zien hoe precies Aluç te werk is gegaan. Ook als Jong een vrouw ontmoet voor wie hij gevoelens krijgt, blijkt weer hoezeer het gebrek aan levenservaring hem parten speelt en hij er een potje van maakt. Waar zij aanvoelt wanneer het tijd wordt om verder te gaan, heeft Jong gebeurtenissen nodig waaraan hij part noch deel heeft. Daar zit dan ook het centrale conflict in het verhaal. Jong moet verder in het leven, maar kan geen richting kiezen.
Conclusie
Als ik Sprokkelaars een week eerder had gelezen, zou het kiezen van mijn favoriete vijf romans van dit jaar een stuk lastiger zijn geweest. Ik heb het met heel veel plezier gelezen, niet in het minst omdat de levensfase waar Jong in zit zo herkenbaar is.
Door die impliciete stijl van de auteur ga je je onwillekeurig afvragen of er meer is dat zij mee wil geven. Is Sprokkelaars een verborgen pleidooi voor een nieuwe vorm van burgerschap? Een waarin solidariteit niet gestoeld is op gedeelde afkomst of overtuiging, maar op een gedeelde economische positie? Een vorm van burgerschap waar we proberen zelf het goede te doen en bij anderen het goede te zien?
Zou Jong aan dergelijke filosofische vragen toekomen? Wat heeft hij geleerd?
"Ik blijf altijd die jongen achter de toonbank. Een gezicht in de achteruitkijkspiegel van het busje, in het kader boven de kartonnen kerstboom met brandplek. Bang om door een deur te gaan, te laf om op het dak te staan. Jong is gebleven en volgt me waar ik ga. In de loods vond ik niet mijn ziel, maar wel een schaduw."
Sprokkelaars is verkrijgbaar als paperback en e-book.

Sprokkelaars
⭐ Beoordeling: [80/100]
Dolf Schuurman schrijft onafhankelijke literaire recensies op Prozario.nl.
Waardeer je zijn werk? Link ernaar en help de site groeien.
