Napoleon

Over weinig mannen is zoveel geschreven als over Napoleon Bonaparte. Toch slaagt Bart van Loo erin een origineel perspectief te werpen op hoe de Corsicaanse generaal uitgroeide tot keizer van Europa en hoe zijn val uiteindelijk onvermijdelijk was. En omdat er geen Napoleon zou zijn geweest zonder de Franse Revolutie, neemt de rasverteller die ook in zijn geheel mee.
Mijn allereerste post op dit blog ging over het boek 'De Bourgondiërs', het grootste succes tot nu toe van Bart van Loo. Tegenwoordig kost het mij de grootste moeite om mij tot 1200 woorden te beperken, maar toen had ik aan twee alinea's genoeg. Hoewel, genoeg? Misschien was 'De Bourgondiërs' een wel erg ambitieus boek voor een eerste blogpost. Van Loo houdt de door het grote publiek vergeten geschiedenis van De Lage Landen onder vier generaties van Bourgondische hertogen tegen het licht. Voor mij is iemand als Filips de Goede zeker zo invloedrijk voor Nederland geweest als Willem de Zwijger.
Behalve dat Van Loo met dat prachtige boek de start inluidde van dit blog, maakte het in mij de hoop wakker dat Bart van Loo het daar niet bij zou laten. Ik zag en zie het helemaal zitten: Bart van Loo die onze vaderlandse geschiedenis behandelt van de Bourgondische hertogen of eerder tot en met de Belgische revolutie in 1830. Stel je voor: bijna een half millennium aan vaderlandse geschiedenis dat Nederlanders en Belgen met elkaar verbindt.
Zijn boek over Napoleon wortelt minder nadrukkelijk in de geschiedenis van Nederland en België; toch is het onmiskenbaar een onderdeel van ons verhaal.
Vrijheid, gelijkheid en het hoofd eraf
Bart van Loo publiceerde 'Napoleon, De schaduw van de revolutie' in 2014, vijf jaar voor 'De Bourgondiërs'. Het verklaart misschien waarom Van Loo de lyriek wat meer achterwege laat. Er zijn geen gedetailleerde verslagen van zijn hand over de banketten van Filips, die steevast een exuberant bacchanaal waren. Van Loo zwijmelt ook niet over de kunst of de architectuur uit de tijd van Napoleon.
Waarmee niet gezegd is dat de verteller in dit boek op halve kracht pruttelt. Bart van Loo is precies en volledig en ik weet niet of er veel andere biografieën van Napoleon zijn waarbij je als lezer het gevoel krijgt hem persoonlijk te leren kennen.
Zoals gezegd, Van Loo is volledig. En dus begint het verhaal op een schip dat de jonge Napoleon en zijn familie van Corsica naar Frankrijk brengt. De Bonapartes collaboreerden met de Franse bezetter en ironisch genoeg koesterde Napoleon geen dromen over de Franse troon, maar de bevrijding van 'zijn' Corsica.
Waar zou Napoleon zijn geweest zonder de Franse Revolutie? Nergens en dus stroopt Van Loo hier de mouwen extra op. Hij laat heel precies zien hoe de Revolutie van binnenuit verscheurde: niet alleen adel tegen volk, maar ook revolutionair tegen revolutionair, elk overtuigd de ware erfgenaam van het nieuwe Frankrijk te zijn. Van Loo beschrijft de (wan)hoop van Lodewijk de 16e en zijn vrouw Marie-Antoinette alsof het literaire karakters zijn, maar toont ook genadeloos de rondgang van hun onthoofde lichamen door de straten van Parijs. Dit geldt ook voor hun aanklager én rechter Robespierre. En we zien ook Napoleon af en toe, maar meer dan een bijrol is er nog niet voor hem weggelegd.
'Duizend dolken doorboren mijn hart.'
Hoewel Napoleon met zijn troepen klinkende overwinningen (beleg van Toulon, campagne in Italië) behaalde en een catastrofaal echec (Egypte) en Van Loo daar ook minutieus verslag van doet, ging Napoleon kapot aan jaloezie en liefdesverdriet om zijn Joséphine.
Eind 1795 ontmoeten Napoleon Bonaparte en de zes jaar oudere Joséphine de Beauharnais elkaar voor het eerst. Hoewel ze de jonge generaal toevoegt aan haar rijtje minnaars, kijkt ze naar hem met een zekere reserve. Napoleon is daarentegen smoorverliefd. Joséphine en Napoleon trouwen een paar maanden later, waarmee niet gezegd is dat de mondaine Joséphine veel op heeft met huwelijkse trouw. Tijdens zijn campagne in Egypte komt Napoleon erachter dat zijn echtgenote regelmatig het echtelijk bed deelde met de jongere husarenkapitein Hippolyte Charles.
"Wat doet ze? Denkt ze aan hem? Waarom schrijft ze niet? Waarom komt ze niet? De vragen schieten als verdwaalde kogels door zijn hoofd. 'Duizend dolken doorboren mijn hart.' Hoe groter zijn succes, hoe droefgeestiger zijn liefdesmissives: 'Ik heb geen honger, geen slaap noch interesse voor vriendschap, roem, Vaderland; alleen jij bestaat voor mij.'"
Napoleon betaalt met gelijke munt terug door een affaire te beginnen met Pauline Fourès, de vrouw van een van zijn onderofficieren, maar hij is zonder meer degene die het meeste onder de wederzijdse ontrouw lijdt. Dat verandert zodra Joséphine beseft dat haar generaal keizer zal worden. Terwijl haar man zich verschanst achter een gesloten deur, smeekt Joséphine om vergeving. Napoleon geeft toe, maar vanaf dat moment zijn de rollen volkomen omgedraaid en is het vooral Joséphine die lijdt onder de emotionele verwaarlozing van haar echtgenoot. Vijf jaar later ruilt Napoleon Joséphine in voor de jongere en nog steeds vruchtbare Habsburgse prinses Marie Louise van Oostenrijk.
De kroning van het keizerlijk paar is een van de meer humoristische delen van de biografie. De Bonapartes hadden een hekel aan Joséphine en Napoleon moest alle zeilen bijzetten om hun medewerking voor een ordentelijke kroning veilig te stellen. Het zijn die momenten die laten zien hoezeer het verworven klatergoud de Bonapartes niet paste. Napoleon had iets van een parvenu in een hermelijnen mantel.
De gesel van oorlog
Waar Van Loo in 'De Bourgondiërs' veel schrijft over de invloed van de hertogen op de Lage Landen, laat hij de grote invloed die Napoleon hier heeft gehad grotendeels onbesproken. Er is even aandacht voor Nederlands eerste koning Louis Bonaparte, die meer begaan was met zijn onderdanen dan zijn keizerlijke broer lief was en al snel weer werd ontheven van zijn taak. Van Loo dist dan wel weer de quote van Louis Bonaparte op, die zo bekend is dat het een cliché is geworden: "ik ben uw konijn".
Het is een van de weinige punten van kritiek die ik op dit boek kan hebben. Tegelijkertijd begrijp ik de keuze van Van Loo. Wie voelt nog de motivatie om over het metrieke stelsel, of de Code Napoléon te praten, terwijl je tegelijkertijd de gesel van zijn oorlogen in Europa beschrijft? Van Loo beschrijft met een bijna invoelbaar zwaar gemoed de stank van de dood op de slagvelden, de om zich heen grijpende ziektes, de almaar jongere rekruten die via de dienstplicht de Grande Armée kwamen versterken.
De rest van het verhaal kennen we. De overwinningen, de overmoed, de handelsboycot die zijn eigen bondgenoten wurgde, de catastrofe in Rusland, Waterloo. Napoleon was een man, die zowel door zijn succes als zijn mislukkingen ten val kwam.
Eenmaal op St. Helena is Napoleon weer teruggebracht tot aardse proporties. Het gemekker over de leefomstandigheden, het verzet tegen zijn Britse bewakers. Tegelijkertijd zag Napoleon juist daar de kans om de geschiedschrijving over zijn leven en werk meer naar zijn hand te zetten. Normaal bepaalt de winnaar het narratief van de geschiedschrijving, maar niet bij Napoleon.
Conclusie
Als je eerste leeservaring met Bart van Loo 'De Bourgondiërs' is, kan 'Napoleon, De schaduw van revolutie' voelen als een kleine stap terug. Dit is geen uitbundige liefdesverklaring voor een door het grote publiek vergeten periode. Nee, bij Napoleon is het tegendeel grotendeels van kracht. Al lezende krimpt zijn mythe en maakt plaats voor zijn sluwe politiek, zijn pathetische gedrag als het privé tegenzat, zijn hubris als het meezat en de enorme ellende die over Europa werd uitgestort als gevolg van zijn honger naar meer en meer macht.
Maar waar Van Loo wel in slaagt, is het schrijven van een toegankelijke biografie, die daarom ook gevonden werd door een groot publiek. Men is daar vanuit academische hoek niet altijd blij mee en het valt niet te ontkennen dat Van Loo meer als literaire verteller dan als historicus te werk gaat.
Bart van Loo lukt het daardoor, in tegenstelling tot zijn literaire criticasters, wel om boeken te schrijven die mensen willen lezen en die geschiedenis voor hen weer ontsluiten. Dat is geen geringe prestatie. Laten we hopen dat hij dat zal blijven doen. Voor mij is Bart van Loo dé geschiedenisleraar van de Lage Landen. Wanneer begint de volgende les?

Napoleon
⭐ Beoordeling: [85/100]
