De Velser Affaire

Was Hannie Schaft een van de slachtoffers van de Velser affaire?

Hebben Velser politieagenten aan het einde van de Duitse bezetting een hand gehad aan het grootschalig oppakken van joden en communistische verzetsmensen, waaronder Hannie Schaft? Het is een vraag die de gemoederen in Kennemerland decennia heeft beziggehouden. In opdracht van Stichting Onderzoek Velser Affaire, ging Bas von Benda-Beckmann op onderzoek uit.

De Velser affaire draait om een vermeend complot waarbij aan het einde van de oorlog communistische verzetsstrijders in de regio Kennemerland zouden zijn verraden door politie- en justitieambtenaren. Belangrijkste man zou Nico Sikkel zijn geweest. Sikkel was aan het begin van de oorlog substituut-officier van justitie en zou later leiding geven aan het verzet in de regio. Daarnaast was zijn oudere zus getrouwd met premier in oorlogstijd Gerbrandy, wat voeding gaf aan het vermoeden dat het verraad zou hebben plaatsgevonden in opdracht van de regering in ballingschap.

Over de auteur

Bas von Benda-Beckmann (1976) is een Nederlandse historicus en schrijver, gespecialiseerd in de Tweede Wereldoorlog en de nasleep ervan. Hij werkt bij de Anne Frank Stichting en woont in Haarlem. Von Benda-Beckmann promoveerde in 2010 op een proefschrift over Duitse historici en de geallieerde bombardementen. Hij heeft meerdere boeken geschreven, waaronder "De Velser Affaire" (2013), "Het Oranjehotel" (2019), en "Na het Achterhuis" (2020). 


De Velser affaire was in 2014 een van de genomineerde boeken voor de Libris Geschiedenis Prijs. Zijn meest recente werk, Het Kleedje voor Hitler (2023), onderzoekt het oorlogsverleden van zijn eigen Duitse familie. Dit werk leverde hem uiteindelijk toch de Libris Geschiedenis prijs op.
Het oeuvre van Von Benda-Beckmann kenmerkt zich door grondig onderzoek en een scherp oog voor morele dilemma's, zoals ook blijkt in De Velser affaire.

Voor de oorlog

Om een zo volledig mogelijke context te geven aan de gebeurtenissen in de late oorlogsjaren, neemt de auteur een heel lange aanloop. Deze begint zo'n beetje in 8 maart 1865, als de eerste spade in het duin wordt gestoken voor de aanleg van het Noordzeekanaal. Door alle bedrijvigheid daarna, trokken mensen uit het hele land naar IJmuiden, wat voor een gemêleerde groep burgers zorgde.
Dit leverde met name veel spanning op tussen links en rechts in de gemeenteraad. Als de visserij en de Hoogovens in bedrijf zijn, volgen er ook stevige arbeidsconflicten. Er was toen al een duidelijk onderling wantrouwen tussen linkse arbeiders en rechtse werkgevers en bestuur. Dit onderlinge wantrouwen tussen links en rechts zou niet alleen de gemeenschap verdelen, die ook tijdens en na de oorlog grote invloed zou hebben,

Tijdens de oorlog

De Duitse bezetting in Velsen was zwaar en streng vanwege verschillende factoren. Ten eerste had Velsen een strategische ligging, met IJmuiden als belangrijk havengebied en steunpunt voor de Duitse Atlantikwall. Dit leidde tot een sterke militaire aanwezigheid en de bouw van verdedigingswerken.

Daarnaast was er een intensieve vervolging van Joden en communisten, waarbij de lokale autoriteiten samenwerkten met de Duitsers. Dit leidde tot razzia's, onderdrukking en vrijheidsberoving. 
Dit werd erger nadat de NSB'er Tjeerd van der Weide burgemeester van Velsen werd. Zijn aanstelling resulteerde in gedwongen evacuaties van bewoners en sloop van woningen om schootsvelden te creëren. De combinatie van militaire controle, onderdrukking van de bevolking en de strategische betekenis van Velsen maakte de bezetting bijzonder zwaar, met grote gevolgen voor de lokale gemeenschap.

Het moet heel lastig zijn geweest voor mensen binnen justitie en politie om op een ethisch verteerbare manier te blijven functioneren. Zoals we nu weten zijn ze daar ook niet helemaal in geslaagd.

Waarom de Velser affaire de gemoederen bleef bezighouden

Dat komt grotendeels door de betrokkenen zelf. Sikkel en ondergeschikten waren in de gelegenheid om zich met het onderzoek te bemoeien, te traineren en zelfs te stoppen. Dat zal op de korte termijn hebben geholpen, maar het is ook bepalend geworden hoe de geschiedenis nu over hen oordeelt.

De Nederlandse overheid treft ook blaam. Bijvoorbeeld in 1951 toen politie, marechaussee en een meerdere pantserwagens de Zeeweg naar Bloemendaal blokkeerden, om zo te voorkomen dat communisten hun gevallen kameraad Hannie Schaft zouden herdenken. Dit gebeurde op last van de commissaris van de Koningin van Noord-Holland, de baron De Vos van Steenwijk (VVD).

De conclusies

Bas von Benda-Beckmann vond geen bewijzen die er op duiden dat communistische verzetsmensen in opdracht van de regering in Londen in handen van de Duitsers zijn gevallen. Er is ook geen bewijs dat Hannie Schaft door hen is verraden. Het is wel duidelijk dat er een dubbelspel is gespeeld waarbij verzetsmensen en joodse burgers in Duitse handen zijn gekomen. Bovendien zijn er in opdracht van Sikkel en zijn kompanen zeer gevaarlijke opdrachten gegeven waarbij het directe nut discutabel was. En tenslotte zijn er ook sterke aanwijzingen dat deze groep zichzelf verrijkt hebben tijdens de oorlog.

Bitterzoete overwinning

Hoewel Sikkel en kompanen lange tijd succesvol hun handel en wandel tijdens de oorlog uit het voetlicht hebben weten te houden en de Nederlandse overheid in de Koude Oorlog niets wilde weten van het vereren een communistische verzetsvrouw als Hannie Schaft, is het beeld inmiddels definitief gekanteld.

Wie naar het Kenaupark in Haarlem gaat, vindt daar het beeld van Hannie Schaft. Wat het zo mooi maakt, is dat het werk gemaakt is door de kunstenaar Truus Menger-Oversteeg. De twee zaten samen in dezelfde verzetsgroep. Het heeft heel lang geduurd voordat er geluisterd werd naar de stem van Menger-Versteeg. Bovendien was ze een van de mensen die aanwezig was bij de dramatische herdenking in 1951.

Er bestaat een foto van Truus samen met twee ondergeschikten van Sikkel, Joop Engel en Arend Kuntkes. Deze is ook terug te vinden in het boek. Beide mannen ogen zeer zelfverzekerd, tegen het arrogante af. Truus buigt het hoofd.

Het heeft veel te lang geduurd, maar het is mooi dat dat beeld eindelijk definitief is omgeslagen.

Conclusie

Bas von Benda-Beckmann heeft met zijn boek over de Velser affaire, definitief een punt weten te zetten achter deze zaak. Het werk is niet alleen diepgravend en extreem gedetailleerd, het is neutraal. De auteur is op zoek gegaan naar het antwoord op een vraag, zonder belast te zijn met een voorkeur voor welke groep dan ook.

Het is wel een uitdaging voor de lezer. Waar Paul van de Water zijn boeken weet te verdelen in makkelijk behapbare casussen, heeft Von Benda-Beckmann die luxe niet gehad. De Velser affaire is een buitengewoon complex verhaal met een zeer groot aantal betrokkenen.

Waar het boek ook doeltreffend mee afrekent, is het idee dat er in de Tweede Wereldoorlog alles goed of fout was. Integendeel, er was een complex scala aan grijstinten. Veel mensen hebben gecollaboreerd met de Duitsers en sloten zich later aan bij het verzet. In beide gevallen uit lijfsbehoud.
Een nog mooier voorbeeld die Bas von Benda-Beckmann aanhaalt is een kunstschilder die enerzijds diep antisemitisch was, maar wel joodse onderduikers in huis had.

De Velser affaire is verkrijgbaar als paperback en als E-book.




Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Scroll naar boven