De Nieuwe Kratz

De 16-jarige Julien is een geluksvogel. Al woont hij in weeshuis Het Instituut, zijn moeder is tenminste niet dood. Hij belt haar meerdere malen per dag. Het is een kwestie van tijd tot zij hem komt halen. En nu hoeft hij dat ook niet af te wachten in het weeshuis. Pleegouders hebben zich voor hem gemeld. Julien wordt de nieuwe Kratz.
Gerard van Emmerik debuteerde in 1993 met de verhalenbundel Iets scherps, een priem. In datzelfde jaar doceerde hij proza aan schrijversvakschool 't Colofon in Amsterdam. Daar had hij ene Dolf in de klas zitten die er achter zou komen dat behalve gebrek aan talent, hij liever schrijver wilde zijn dan wilde schrijven. Van Emmerik is een uitstekende docent en een fijn mens. Waarmee ik maar gezegd wil hebben dat ik bij het schrijven van deze recensie niet helemaal neutraal ben.
Het is jammer dat de term 'literaire thriller' gemunt is voor een genre dat zelden literair is, want het zou een accurate omschrijving zijn voor het merendeel van Van Emmeriks werk. Met sober taalgebruik vertelt hij verhalen met op het eerste gezicht bijna alledaagse thema's als afhankelijkheid of eenzaamheid, die beklemmend spannend zijn.
Het thema in De nieuwe Kratz is de hunkering naar en het rouwproces over dat wat verloren is gegaan.
Mikael Kratz is enig kind en op 16-jarige leeftijd onverwachts overleden door een ongeluk dat misschien geen ongeluk was. Zijn ouders, Karl en Hildegard besluiten na lang overwegen een jongen te adopteren. Dat wordt de eveneens 16-jarige Julien.
Julien is nog geen jaar geleden afgestaan door zijn moeder, die vertelde even alleen op vakantie te willen gaan en hem daarna op zou komen halen. Dat gebeurt niet en elke keer als ze elkaar ontmoeten ziet moeder er weer wat slechter uit. Zoveel slechter dat ze uiteindelijk in het zorgcircuit belandt. Julien betwijfelt of ze wel echt ziek is of een act opvoert. Iets waar ze als telefonisch colporteur aardig in heeft kunnen oefenen. Julien belt zijn moeder dagelijks, maar als lezer ben je nooit getuige van iets wat op een gesprek lijkt.
Julien weet niet wie zijn vader is. Zijn moeder wist alleen te vertellen dat het een Scandinaviër is en dat zijn voornaam begint met een A. Tijdens een trip naar Berlijn ontmoet hij een Noorse man die later als extreem rechtse terrorist veelvuldig in het nieuws zal zijn. Julien is ervan overtuigd dat dit zijn vader is.
Julien deelt zijn kamer in Het Instituut met de wat oudere Neil. Neil is een jongeman van begin twintig met een licht verstandelijke beperking. Neil verloor zijn ouders in een auto-ongeluk. De vriendschap tussen de twee is hecht. Ze maken plannen om samen te gaan wonen in een grote stad in het buitenland. De twee vrijen ook met elkaar. Dit met medeweten van de mysterieuze directeur Pelzer-Hofmann en zijn staf begeleiders die allemaal in een overall rondlopen, wat nogal sektarisch overkomt.
Het echtpaar Kratz heeft het aardig voor elkaar en lijken een bovenmodaal leven te leiden. Ze wonen in een bosrijke omgeving, pal naast een asielzoekerscentrum. Karl is een vriendelijke goedzak die van de twee de meest stabiele indruk maakt. Hildegard is de onzekere factor van de twee. Enerzijds lijkt zij met name naar Julien toe belevingsgericht en emphatisch te willen zijn, maar is daarin tegelijkertijd zo controlerend dat het benauwend wordt. Waarom wil zij per se de eerste nachten met Julien in huis, zijn slaapkamer met hem delen? Waarom zijn de balkondeuren op slot? En waarom staat er uitgerekend in Juliens kamer een ingelijst portret van Mikael?
Hildegard is een beetje raar en soms een beetje eng.
In het rouwproces om hun zoon lopen het echtpaar Kratz niet samen op. Waar Karl zijn verdriet voor zichzelf houdt, zoekt Hildegard troost bij een rouwgroep die hun bijeenkomsten in een benauwende Amerikaanse structuur hebben gegoten, alsof het om de Anonieme Alcoholisten gaat.
De relatie staat onder druk. Moet Julien die gaan redden?
"Help jij ons dan ook een beetje? Vooral voor haar." Hij knikt naar Hildegard (…) "Dus als jij nou het kind speelt, dan doen wij de ouders."
Is dat de reden dat waarom er diverse spulletjes in Juliens handen kapot gaan? Zijn het zenuwen, of wil Julien testen of ook tussen pleegouder en kind de liefde onvoorwaardelijk is?
We beleven het verhaal vanuit de eerste persoon. De ene keer is dat Julien, de andere keer is dat Hildegard. Beide zijn bezig met een eigen verwerkingsproces waarbij hun blik op de werkelijkheid wordt vertroebeld. Het is voor de lezer niet altijd duidelijk wat waar is en wat niet. Ook dat legt een zekere spanning op het verhaal.
Gerard van Emmerik voert in deze roman menige spreekwoordelijke beer op de weg op, waarvan er meerdere achteraf de mogelijke dreiging niet waar maken. Er zijn diverse karakters, scenes en locaties waarvan je zeker weet dat ze een sleutelfiguur zullen spelen in het verhaal. Dat dat niet altijd gebeurd en je dat als lezer moeiteloos accepteert, zegt veel over het vakmanschap van Van Emmerik.
Hier en daar zijn er dingetjes waar ik vraagtekens bij heb. De wens om als kleinzoon in de smaak te vallen en de manier hoe Julien die gedachten weergeeft, doen denken aan een kind dat een stuk jonger is dan zestien. En is het logisch dat een puberjongen een T-shirt van ijsbeer Knut draagt? Is Slipknot geen logischer keuze?
Dan is er de relatie tussen de meerderjarige Neil en de minderjarige Julien, met medeweten van het begeleidend team van Het Instituut. Als De nieuwe Kratz zich had afgespeeld in de vroege jaren zeventig, had ik mij er wat bij voor kunnen stellen. Maar het verhaal speelt zich af in het tweede decennium van deze eeuw.
En toch is De nieuwe Kratz een geweldige roman over mensen die samen alleen zijn. Koop dat boek, lees dat boek. Geef het cadeau op verjaardagen, zeker als de jarige Alex van Warmerdam heet. Wat een prachtfilm zou dat worden.

Duidelijk verhaal.
Duidelijk verhaal.
Pingback: De kippenjongen - Dolf vindt er ook iets van
Pingback: Camping – Maartje Wortel | Recensie