Boeket voor een onbekende

Boeket voor een onbekende van Annett Gröschner vertelt het leven van Hanna Krause, een ogenschijnlijk gewone vrouw uit Maagdenburg wier bestaan wordt getekend door oorlog, dictatuur en armoede. In precieze scènes die soms vederlicht, soms loodzwaar zijn, vertelt Gröschner meer dan het verhaal van de Duitse twintigste eeuw. Het laat vooral zien hoe een vrouw een leven lang te maken heeft met de ellende die anderen haar opleggen zonder van haar bestaan af te weten. Hanna Krause koestert de resten autonomie die ze nog heeft; hardnekkig houdt ze vast aan wat haar mens maakt: het vermogen zich te verwonderen.
Hanna wordt geboren in 1913 als onderdaan van keizer Wilhelm II. Op haar sterfdag is ze burger van een herenigd Duitsland. Haar moeder is Duits, haar vader Pools. Laatstgenoemde heeft ze nooit leren kennen. Haar moeder heeft oudere dochters van een andere man en als ze overlijdt, neemt een van hen de zorg van haar halfzus over.
Pion
Rose heeft een bloemenzaak in Maagdenburg en hoewel Hanna niet opgroeit in een liefdevol gezin, leert ze wel door Rose waar haar passie en talent ligt: bloemen. Dat verandert niet als ze verordonneerd wordt om als huishoudster bij haar andere halfzus Margarete in Berlijn in dienst te gaan. De twee zijn tegenpolen in hun omgang met Hanna, maar tegelijkertijd wel allebei paternalistisch. Rose behandelt Hanna als een voetveeg, maar leert haar wel een vak. Hanna blijkt een uitstekende leerling, toch praat Rose minachtend over het vakwerk van haar zusje, iets wat Hanna niet begrijpt.
Margarete leent Hanna geld voor haar winkel, maar naast ongevraagd relatieadvies heeft Margarete Hanna nauwelijks iets te bieden. Waar Rose met haar gedrag Hanna motiveert om op eigen benen te gaan staan, waarna Rose het contact verbreekt, cultiveert Margarete onbewust de ongelijkheid in haar relatie met Hanna door haar geld te lenen. Ook Margarete verdwijnt uit het leven van Hanna, maar doet dit bijna geruisloos. Hanna is zich ervan bewust dat ze een pion is in de rivaliteit tussen de twee. Beide halfzussen zullen Hanna inspireren om op een veel gelijkwaardiger voet met haar latere dochters om te gaan.
Steen voor Hitler
In dezelfde periode leert ze haar latere echtgenoot Karl Krause kennen. Karl is knap, kan geweldig dansen en verdient zijn brood als spoorwegverzekeringsagent. Hanna twijfelt aanvankelijk, maar Karl heeft behalve charmes iets wat Hanna ontzettend mist: een vader en een moeder. Niet veel later trouwen de twee. Hanna heeft dan al haar eigen bloemenzaak in Maagdenburg. Hun eerste kind is Johannes. Het is 1933. Buiten stampen de marcherende laarzen van de S.A., Hitler houdt zijn opruiende redevoeringen, en thuis drinkt Karl meer dan Hanna lief is. Toch lijkt er voorlopig een toekomst voor de familie Krause.
Maar het huwelijk is nauwelijks voltrokken voordat het tij keert. Karl verliest zijn baan en Hanna laat hem bloemen vervoeren voor de winkel. Karl vindt het vreselijk en schaamt zich voor het werk dat hij doet. Andere mannen pesten hem als hij op de fiets voorbijrijdt en twijfelen openlijk aan zijn geaardheid.
De bloemenzaak van Hanna is gelegen in de volkswijk het Knettergebergte (Knattergebirge), destijds een van de drukstbebouwde volkswijken van Europa. De vorige eigenaar is opgepakt door de nazi's. Hanna betaalt de kosten van de inventaris af aan het lokale verzet, de sociaaldemocratische ondergrondse. Hitler bezoekt Maagdenburg een keer en Karl laat merken hoe welkom hij is door een steen naar zijn auto te gooien.
Een vreemdeling dient zich aan
De Beenhouwerssoever (Knochenhauerufer) is een vreemd adres voor een bloemenwinkel. Maar de binnenkomst van een gedistingeerde man met donker haar, maakt het contrast nog scherper. Hij heeft een speciaal verzoek voor Hanna. Een boeket uit een schilderij dat in het Mauritshuis in Den Haag hangt: Vaas met bloemen in een vensterbank van Ambrosius Bosschaert. Hanna bekijkt de ansichtkaart die de man haar als voorbeeld heeft overhandigd. Er is een probleem.
'Nee,' zei ze tenslotte. 'Zolang de tulp ontluikt, zal de roos niet bloeien.'
'Dat klinkt heel poëtisch.'
'Bloembinderslatijn,' zei Hanna lachend. 'Als rozen groeien, is de tijd van de tulpen allang voorbij. Ik kan ze nu niet eens meer uit Rotterdam krijgen. Het is september.'
De man laat Hanna achter met de ansichtkaart en 500 mark. Ze maakt het boeket zo goed en kwaad als het gaat en het resultaat mag er zijn. Maar de man komt niet meer opdagen om zijn bestelling op te halen. Het is oktober 1938. Na de inname van Sudetenland en de annexatie van Oostenrijk blijft de oorlogstrom in nazi-Duitsland klinken. De repressie groeit, vooral voor joden. Een jaar later is het geen tijd meer voor bloemen. Hanna moet haar winkel sluiten. Het is het eerste grote verlies dat ze te verwerken krijgt in ruim 5 jaar tijd.
Onvervulde potentie
Het ligt voor de hand Hanna te lezen als vertegenwoordiger van een generatie Duitse vrouwen die twee wereldoorlogen en twee dictatoriale regimes overleefde. Deels is ze dat ook. Bovendien zit auteur Annett Gröschner als verteller nadrukkelijk tussen de lezer en de protagonist in. Zij vertelt hoe het leven van Hanna verloopt, en loopt ook soms op de zaken vooruit. Zover vooruit dat de lezer in een enkele zin naar het Duitsland na het overlijden van Hanna Krause wordt gebracht.
Daarmee krijgt "Boeket voor een onbekende" zowel een historische als een feministische lading, met het risico dat de hoofdpersoon slechts een kapstok voor historische gebeurtenissen wordt, maar Annett Gröschner weet dat grotendeels te vermijden. Veelzeggend is dat de hoofdstukken niet zijn vernoemd naar jaartallen of historische episodes, maar naar bloemen uit het boeket van Bosschaert. De originele Duitse titel "Schwebende Lasten" verwijst naar het leven van Hanna in de DDR, waar ze werkt als kraanmachinist. Uitgever Cossee koos terecht voor deze titel. Het is het boeket dat de kern van Hanna's persoonlijkheid en onvervulde potentie symboliseert.
Onvervuld, omdat vanaf het sluiten van de winkel in het Knettergebergte Hanna ondergeschikt is aan totalitaire regimes, waarin eerst het nationaalsocialisme en daarna een socialistische heilstaat haar leven bepalen. Zelfs de val van de muur is voor haar geen bevrijding; haar cipier is dan ouderdom.
Demotie
Hanna en Karl gaan beiden werken bij Krupp-Gruson, een groot Duits zware machinebouw- en wapenbedrijf, gevestigd in Maagdenburg-Buckau. De twee hebben moeite om rond te komen, mede door Karl, wiens alcoholisme geen grenzen lijkt te kennen.
Er is onenigheid met Willi, de vader van Karl. Deze is lid geworden van de NSDAP. Zijn kleinzoon Johannes is dol op zijn opa, die hem lid maakt van het Deutsches Jungvolk; een club voor jongens die nog te jong zijn voor de Hitlerjugend.
Hanna en Karl protesteren wel, maar moeten het uiteindelijk met lede ogen aanzien. Karl is net uit de gevangenis, nadat hij was opgepakt omdat hij op de werkvloer brood deelde met Poolse dwangarbeiders. Hanna had hem gevraagd dit te doen, want als half-Poolse voelt ze zich solidair met de Polen.
Pijnlijk is dat zijn vrijlating te danken is aan de inspanningen van zijn vader en Karls neef, die lid is van de Gestapo. Gevolg is wel dat Karl door Krupp-Gruson wordt gedegradeerd naar een mindere functie, met het salaris van een ongeschoolde arbeider, te weinig voor het gezin om van rond te komen.
Ook die job weet Karl niet vast te houden nadat hij stomdronken een toren beklimt. Het komt hem op nog een demotie te staan, waardoor hij risicovoller werk moet doen. Ook daar gaat het mis. Er is een ongeluk waarbij Karl een onderbeen kwijtraakt. En het ergste moet nog komen.
Inferno
Op 16 januari 1945 wordt Maagdenburg getroffen door een grootschalig bombardement door de geallieerden. Er worden veel brand- en fosforbommen gebruikt en het resultaat is een vuurzee vergelijkbaar met die in Hamburg en Dresden. In "Boeket voor een onbekende" laat Annett Gröschner op pijnlijk expliciete wijze zien wat er gebeurt met de mensen die niet kunnen ontkomen. Zoals de schoonmoeder van Hanna.
'Achter in de schuilgreppel zat Sibylle, alleen zij, want Willibald zat op de locomotief. Hanna had haar schoonmoeder bijna niet herkend, want haar huid was weg. Als versteend stond ze voor de schuilgreppel, achter de keerdriehoek kwam net de zon op. De tanden van haar schoonmoeder blikkerden omdat ze geen lippen meer had. Ze had geen haar meer, geen kleren.'
Een tweede slachtoffer is Johannes, die letterlijk oplost in het inferno. Er wordt niets van zijn stoffelijk overschot teruggevonden. Johannes is niet het enige kind dat Hanna en Karl niet kunnen begraven. Kort na het bombardement bevalt Hanna in het ziekenhuis van Kristina. De arts geeft aan het "beeldschone meisje" graag te willen houden. Hanna begrijpt de vraag niet totdat de vroedvrouw met weinig empathie uitlegt dat het kind dood is.
'Uw kind is dood. Zelfmoord, het heeft zichzelf met de navelstreng gewurgd.' En met zachte stem: 'Verstandig kind.'
De arts vraagt of Hanna weet wat een anatomische collectie is. Hanna knikt. Als kikkers in een pot, net als op school.
Het Knettergebergte is weggevaagd en het gezin is dakloos. Al snel dienen eerst de Amerikanen en daarna de Russen zich aan. Maagdenburg gaat een nieuwe fase in.
Hanna en Karl
'Boeket voor een onbekende' geeft een beeld van Hanna dat erg positief is. Ze is een moedige, maar ook pragmatische vrouw. Ze is zakelijk als het moet, maar kan zich ook verliezen in verwondering over de natuur of kunst. Hanna is iemand die zich flexibel op kan stellen; ook en misschien wel juist als haar manier van levensonderhoud ophoudt te bestaan.
Het contrast met haar echtgenoot Karl kan niet groter zijn. Karl zal nooit over het verlies van zijn baan als spoorwegverzekeringsagent heenkomen. Hij geeft geld van het gezin uit aan drank en kaarten. Zijn alcoholisme leidt er indirect toe dat hij zijn been verliest. Karl blijkt een echtgenoot waar Hanna rekening mee moet houden in plaats van op kan rekenen.
Karl is ook betrokken en moedig. Hij laat een Joodse vrouw bij hen thuis onderduiken, die later door Hanna wordt heengezonden vanwege het risico. Hij gooit een steen naar de Führer die in zijn limousine zit tijdens een parade door de stad. Karl deelt in opdracht van Hanna brood uit aan Poolse dwangarbeiders.
Toch blijft het beeld hangen van een dronken, depressieve nietsnut die maar niet volwassen wil worden. Dat komt deels doordat zijn positieve kanten vaak tussen neus en lippen benoemd worden. We zien vooral een Karl die drinkt omdat hij dronken wil zijn. We zien een Karl die zijn patriarchale recht op gerief opeist, terwijl het echtpaar zich geen abortus, laat staan gezinsuitbreiding, kan veroorloven. Dit wordt erger nadat Karl zijn been verliest, want hij moet zijn mannelijkheid bewijzen.
Wat je met zekerheid kan zeggen, is dat Hanna telkens terugkeert naar de vraag: "Hoe nu verder?" en het verdriet verder internaliseert. Karl is iemand die zich vooral manifesteert, of zich druk maakt over hoe hij gezien wordt. Moedig genoemd om een steen naar een dictator te gooien, of een Joodse vrouw te laten onderduiken, maar tegelijkertijd schaamte voor het rondbrengen van bloemen voor Hanna.
En dan is er het probleem met de alcohol. Voor Karl is drank een duizenddingendoekje waar vreugde mee kan worden gevierd, of verdriet in verdronken. Hij drinkt dus vaak en veel. Tot grote frustratie van Hanna.
'Je zou nog de alcohol uit de pot van je dode dochter drinken.'
De DDR
Tegenwoordig is de geschiedenis rond de DDR een controversieel onderwerp met veel gevoeligheden. Voor Hanna is het waarschijnlijk de beste periode in haar leven.
Want hoewel de zelfbenoemde Duitse Democratische Republiek verre van democratisch is, biedt het haar mogelijkheden die tot voor kort ondenkbaar waren. Het voormalige Krupp-Gruson is nu staatseigendom en heet nu Thälmann-Werk. Ze zoeken een kraanmachinist en ook vrouwen kunnen solliciteren. Hanna waagt het erop en wordt aangenomen. De directie ziet haar aanstelling ook als een mogelijkheid om het socialisme te promoten. Bedrijven worden weggehaald bij de welgestelden, en teruggegeven aan het volk. Hanna figureert in een promotiefilmpje van Thälmann-Werk. "Niet Krupp, maar Krause!"
De jongste en laatste dochter van Hanna heet Judith en ze wordt geboren op 7 oktober 1949, de dag dat de DDR wordt opgericht. Het geeft Judith en haar moeder wat extra status, maar dat verandert decennia later, wanneer Judith na een poging naar het Westen te vluchten wordt opgepakt en veroordeeld wordt tot 18 maanden gevangenisstraf.
Karl ziet met lede ogen aan hoe zijn vrouw een stukje verder de sociale ladder bestijgt en hij beneden achterblijft. Karl gaat ermee om zoals hij altijd doet. Hij houdt er zelfs een minnares op na. Hanna weet ervan, maar vindt het best.
Hanna en haar dochters
Hanna krijgt 6 kinderen. Johannes en Kristina hebben een grote rol rond het bombardement van Maagdenburg. Elisabeth, Barbara en Selma overleven de oorlog, maar niet zonder verwondingen en trauma.
Judith is in alles een kind van de DDR. Ook zij heeft daardoor een haakje waar een deel van het plot aan kan worden gehangen.
Feitelijk geldt dat voor alle dochters. Selma valt op door haar knappe verschijning als kind en Amerikaanse soldaten willen haar mee naar de VS nemen. Elisabeth zit als oudste het dichtst bij het rouwproces van haar moeder. Ook bij haar zijn op een gegeven moment de tranen op.
Probleem is wel dat de vier soms moeilijk uit elkaar te houden zijn, omdat ze als karakter te weinig reliëf hebben. Dat wordt erger naarmate er ook nog kleindochters bij komen. Ook die dienen soms het plot. Een schopt het tot olympisch atleet en deelt de prestatieverhogende middeltjes met haar oma.
De dochters zijn wel helpend in het verder vormgeven aan het karakter van Hanna. Bijvoorbeeld door haar bezoekjes aan Kristina, die geduldig in haar pot vol formaline wacht op haar moeder. Of hoe haar dochters haar giechelend tipten over het tweede talent van de net aangeschafte centrifuge. Deze blijkt een verrassend effectief surrogaat te zijn voor een bepaalde leegte in de huwelijkse staat.
"Wat moet ik in Den Haag?"
In de nacht van 9 op 10 november 1989 valt de muur. Voor Karl en Hanna komt de vrijheid te laat. Karl is dan al zeven jaar dood. Bij Hanna heeft een nieuwe cipier zich aangemeld in de vorm van ouderdom.
Voor haar dochters komt de vrijheid niet te laat. Ze genieten van het wegvallen van de grenzen en willen dit delen met hun moeder. Barbara stelt voor Hanna mee te nemen naar Den Haag. Hanna wil alleen mee als ze per trein gaan. Het heeft als gevolg dat ze pas laat in de middag aankomen. De vrouwelijke suppoost is een echte Hollandse. Tijd is tijd.
Hanna wordt niet boos. Ze pakt een krukje, gaat zitten en kijkt.
"Ze zette haar krukje vlak voor het schilderij en ging zitten. En toen verslond ze het met haar blik, bloem voor bloem. Hoe preciezer ze keek, hoe duidelijker ze het boeket rook, de geur van de bloemen en het ietwat brakke water in de vaas. Want hoe had iemand het water kunnen verversen zonder de prachtige compositie teniet te doen?"
Terug naar het Knettergebergte
Hanna werkt nog gratis in een bloemenzaak van een Vietnamese immigrante, waar ze het bloemstuk opnieuw mag maken, zonder dat Hanna echt gelooft dat de vreemdeling deze keer wel komt opdagen.
De dochters krijgen er lucht van. Selma protesteert en wil de Vietnamese vrouw aangeven. Hanna waarschuwt haar dochter. Als Selma dat doet, wil haar moeder niets meer met haar te maken hebben.
Barbara koopt drie biedermeiers in de zaak. Het is duidelijk Hanna's handwerk. Elisabeth ziet wat er aan de hand is. Hanna gaat terug naar haar jeugd. Haar leven gaat achterwaarts in plaats van vooruit.
Niet veel later slaat de dementie toe en het laatste beeld dat we van haar zien is hoe ze op straat aan het tuinieren is. De plek is niet toevallig; de laatste zichtbare resten van het Knettergebergte en de dementie wijzen haar de weg. Hier stond -nee, staat- haar winkel Krause's Bloemenhuis.
Niet veel later overlijdt Hanna Krause. Op de plek waar haar winkel stond, zullen nog jarenlang elke zomer de zonnebloemen opkomen.
Conclusie
Boeket voor een onbekende is een leeservaring die lang zal bijblijven. De roman toont het leven van een ogenschijnlijk gewone vrouw, wier levensloop grotendeels wordt gedefinieerd door mannen aan de macht die beslissingen nemen die verstrekkende gevolgen voor haar leven zullen hebben. Wilhelm II en zijn wereldoorlog. Adolf Hitler en zijn wereldoorlog. Walter Ulbricht en zijn muur. Helmut Kohl, die Hanna in het kapitalisme stort.
Het boek vormt een treffend contrast met Pericallosa, waarin Evelyn Roll haar Duitse eeuw beschrijft als telg van een welgestelde familie die tijdens de Tweede Wereldoorlog eerder dader dan slachtoffer was.
Waar de afstand tot Roll nooit helemaal verdwijnt, slaagt Annett Gröschner erin met Hanna Krause een personage te scheppen dat niet alleen empathie en respect, maar ook een zekere affectie oproept.
'Boeket voor een onbekende' is geen foutloze roman. Karl had als karakter nog beter kunnen worden uitgewerkt en dient nu een beetje als kop van jut om een feministische laag aan het werk toe te voegen. Als we meer scènes met hem hadden gezien, was er een evenwichtiger beeld ontstaan.
Een ander probleem is de hoeveelheid dochters. Ook hier wordt de complexiteit van personages opgeofferd voor de plot.
Maar verder is dit een fantastische roman. Mogelijk de beste die ik dit jaar mag lezen.
Het is een mooie ontwikkeling in de literatuur dat personages met een bescheiden afkomst steeds vaker een roman dragen. Maar Annett Gröschner gaat hierin nog verder. Grote delen van de roman lezen als een biografie. Dat levert de bezwaren op die ik al eerder heb aangegeven, maar het concept van het vertellen van wereldgeschiedenis door middel van een levensverhaal is buitengewoon geslaagd te noemen.
Een eerdere versie van deze recensie verscheen in verkorte vorm op Boekenkrant.com.


wat een geweldig boek. en wat goed beschreven. mijn compliment.